---

واژه دين din كه در قرآن آمده از واژگان دخيل دانسته شده است. يعني در زبان‌هاي غير عربي و غير سامي نيز همين واژه با همين صورت آوايي وجود داشته است و از زبان‌هاي ديگر به زبان عربي وارد شده است مثلا در بخش‌هايي از اوستا، و در كتاب‌هايي مانند ارداويراف نامه، همچنين در سنگ نوشته‌ي همورابي كه مربوط به چهار هزار سال پيش است باز هم واژه دين با خطي متفاوت اما با همين صورت آوايي چندين بار تكرار شده است. در سنگ نوشته همورابي، واژه دين به معناي داوري و محاكمه كردن متهمين مي‌باشد

در تورات برخي مشتقات اين واژه به صورت اسم اشخاص ديده مي‌شود مانند «دان» و «دينه» كه اولي به معناي داوري كننده يا انتقام گيرنده است و دومي(دينه) به معناي داوري شده و انتقام گرفته شده است. دان نام يكي از پسران و دينه نام يكي از دختران يعقوب است. نام اين دو تن با داستاني كه تورات در باره آنان نقل مي‌كند هماهنگ است. در مجموعه‌ي تلمود واژه دين با تركيب «بيت‌دين» به معناي دادگاه يا محل دادرسي و محاكمه‌ي متهمين آمده است.
اگر چه در متون مربوط به فرهنگ سامي واژه دين به معناي داوري، انتقام، كيفر، و جزا آمده است اما كاربرد اين واژه در متون اوستايي و در قرآن به دو حوزه‌ي معنايي متفاوت اما مرتبط با هم تقسيم مي‌شود. يعني گاهي دين به معناي رفتار، آداب، و اعمال آدميان است كه به اختيار خود بر مي‌گزينند، و گاهي به معناي جزا، پاداش، و كيفري كه به سبب اعمالشان جبرا دريافت مي‌كنند و گريزي از آن ندارند. بنا براين مالكيت دين نيز در دو عرصه طرح مي‌شود. هرجا به آداب و اعمال زندگي انسان در اين جهان مربوط مي‌شود مالكيت آن در اختيار خود انسان است. از اين جهت در اين آيات سخني از دين خدا نيست و ضمير «كم»(شما) كه با كلمه دين همراه شده همين منظور را مي‌نماياند. مانند: «يا اهل‌الكتاب، لا تغلوا في دينكم و..»، همچنين «اليوم يئس الذين كفروا من دينكم»، و « لكم دينكم، و ليُ دين»
اما در پايان كار، يا در آخرت كه هركسي كاري را كه خواسته انجام داده است، آنگاه اختيار واگشت يا اختيار نپذيرفتن جزاي كاري را كه انجام داده ندارد. يعني عمل در اختيار خود انسان است كه انجام دهد يا ندهد، اما هركاري كه انجام گرفت داراي عكس‌العملي است كه گريزي از آن نيست. آياتي در قرآن هست كه دين را در اين حوزه معنايي بيان مي‌كند مانند «ان‌الدين لواقع». چنين روزي در قرآن «يوم‌الدين» هم نام گرفته است و مالكيت اين روز در اختيار خداوند دانسته شده است. مانند«مالك يوم الدين»، «ما ادراك يوم‌الدين»، «الذين يكذبون بيوم الدين..»
نكته ديگري كه اشاره به آن را مناسب مي‌دانم اينكه واژه «دين» dinدر زبان‌ هاي عبري و عربي مشتقات ديگري هم پيدا كرده است كه مهمترين آن واژه دُين dayn (بدهي) مي‌باشد. نام هايي مانند «مدينه» و «مداين» هم با واژه دين خويشاوند هستند. قبلا نيز «بيت‌الدين» يعني دادگاه در شهرهايي كه يهوديان در آن مي‌زيستند وجود داشته است. اين دادگاه‌ها براي داوري وحل اختلاف ميان مردم بوده است كه به حقوق يكديگر تجاوز نكنند و كسي مديون ديگري نباشد. بسي محتمل است كه انتخاب واژه مدينه در صدر اسلام براي شهر يثرب از اين جهت بوده باشد.
با توجه به آنچه بيان شد و اينكه واژه دين در دو حوزه‌ي معنايي قرار دارد شايد بتوان گفت كه «دين عبارت است از مجموعه‌ي رفتار آدمي كه به اختيار و آزادي و انتخاب خود آدمي صورت مي‌گيرد. آيه «لااكراه في‌الدين.....» تا حدودي بيا كننده همين معنا است. ولي روي ديگر آن، پذيرفتنِ نتيجه و قبولِ فرجام كاري است كه هركسي انجام داده است و آيه «ان‌الدين لواقع» نيز به اين بخش ديگر دين اشاره دارد.*
******
توضيح نسبتا مفصل در باره واژه دين را مي توانيد در كتاب: دغدغه هاي فرجامين (معناشناسي واژه دين) نوشته علي طهماسبي ببينيد

---

---

برگرفته از سایت دکتر علی طهماسبی:

عقل يعني «بستن» براي باز داشتن و پيشگيري كردن، «عقال» هم به ريسماني كوتاه را مي‌گفتند‍؛ كه زانوي شتر را با آن مي‌بستند شايد براي اينكه نتواند از جاي خود بلند شود و به‌اين طرف و آن‌طرف سرك بكشد. ريسماني را كه مرد عرب روي پارچه‌ي سر خويش مي‌گذارد نيز «عقال»مي گويند كه احتمالا نشانه‌اي است از روزگار صحرا گردي اعراب و پيوند آنان با شتر به‌عنوان مهمترين عنصر مؤثر در زندگي عرب. شايد هم نمادي از تعقل براي كسي كه عقال را برسر نهاده است.

عاقل به كسي مي‌گفتند كه به سن بلوغ رسيده باشد و بتواند خودش را ادراه كند و نيازي به اين نداشته باشد كه ديگران او را از كاري زيان بخش منع كنند و خودش بتواند اميالي را كه سبب ويراني‌اش مي‌شود تشخيص دهد و آن اميال را بند بزند.

در قرآن واژه «عقل» به صورت اسم نيامده است، بلكه هميشه به صورت فعل به‌كار رفته، مثل «تعقلون»، «يعقلون» و.... يعني اينكه در قرآن «تعقل» يك كنش انساني است نه يك گوهرِ مجرد از انسان. از همين رو در قرآن هيچ‌گاه بيان نشده كه مثلا خداوند هم عاقل است، زيرا از منظر قرآن، خداوند اميال نفسانيِ ويرانگر ندارد كه بخواهد آن اميال را بند بزند بنا براين نيازي به تعقل ندارد.

اما در دوره‌هاي بعد، يعني از اواخر قرن دوم هجري به اين سو، كه آثار فلسفي يوناني به عربي ترجمه مي‌شود و علم كلام و فلسفه در امپراطوريِ اسلامي شكل مي‌گيرد، تعقل هم كه قبلا در قرآن يك كنش انساني بود جاي عقل را مي گيردو به‌عنوان يك گوهر الهي معرفي مي‌شود. در اين تعريف كلامي، مقصود از «عقل» گوهر مجردي است كه صادر اول است. گوهر مجرد يعني موجودي كه جسم و ماده نيست و براي انجام فعل ، نيازي به ماده و جسم ندارد. به‌همين جهت عقل اول از خداوند دانسته شد و حديثي هم در اين مورد آورده اند كه: «اول ما خلق‌الله العقل»

تقسيم بندي‌هاي پيچيده‌ي فلسفي و كلامي بسياري در باره‌ي «عقل» پديد آمد[1] . در اين رويكرد، اتفاق مهمي كه پديد آمد شايد اين بود كه چون عقل گوهري آسماني و الهي دانسته شده بود بنا براين پايگاه ذاتي در انسان نداشت و بهره گرفتن از آن توسط انسان نيز مي بايست مبتني بر قواعد ويژه‌‌اي باشد كه در چارچوب الاهيات به‌آن‌گونه كه متكلمين و متالهين اسلامي مي‌گفتند قابل تعريف باشد. به تعبير ديگر، تعقل براي انسان بيشتر همين بود كه به فرامين خداوند عمل كند و همين بود كه گفتند «العقل ما عبد به‌الرحمن و اكتسب به‌الجنان».

اما در عصر جديد، يعني از حدود صدسال پيش، در ميان روشنفكران ما، اندك اندك، نوع ديگري از عقل عنوان شد كه از آن به نام عقل خود بنياد ياد كرده اند. اين عقل جايگزين عقل ديني گرديد. يعني خردي كه پايه، اساس و خاستگاه آن نه در آسمان، و نه در عالم مجردات، بلكه در همين انسانِ زميني است. به‌نظر مي‌رسد كه مفهوم عقل خود بنياد، از جهتِ انساني بودن، و از اين جهت كه خاستگاه آن در انسان است، تا حدودي به مفهوم «تعقل» در قرآن نزديك‌تر باشد. اگرچه كاركرد و تعريف عقل خود بنياد با تعقلي كه در قرآن از آن ياد شده، تفاوت‌هايي هم دارد.

---

---

بازرگان سرفصل نوين درعرضه گفتمان ديني

---

عبدالکريم سروش در تازه ترين سخنرانی خود در لندن با عنوان

"حکومت اسلامی مطلوب" به ناتوانی فقه برای پاسخگويی به

 بسياری از مسائل جامعه امروزی و همچنين موضوع چالشهای

 مسلمانان مهاجر در جوامع غيراسلامی اشاره کرده است.

 

او تاکيد کرد برخلاف گمان بسياری از متفکران مسلمان که فقه اسلامی را حاوی راه حل "تمام مسائل بشری" می دانستند، تجربه تاسيس جمهوری اسلامی توسط يک فقيه ايرانی ثابت کرد که فقه با همه گستردگی آن، پاسخ بسياری از سئوالات و معضلات انسان امروزی را با خود ندارد.

حکومت ولايت فقيه و جامعه سکولار

اين استاد دانشگاه اشاره کرد: "متفکران اسلامی سنت گرا در پاسخ سئوال چگونه می توان به جامعه اسلامی مطلوب رسيد پاسخشان برای سال ها اين بود که ما مسلمانيم و قوانين شرع را داريم که همه لوازم يک جامعه در آن پيش بينی دارد و اگر قدرت سياسی داشته باشيم قادر خواهيم بود جامعه مطلوب اسلامی را به وجود آوريم."

او گفت: "آيت الله خمينی آن چه کرد و گفت و نوشت بر همين اساس بود اما وقتی جمهوری اسلامی ايران تاسيس شد، خيلی زودتر از آن که تصور می رفت واقعيت ها عرض اندام کردند و چنان که آيت الله خمينی خود فقه مصطلح حوزه ها را کافی ندانست و سعيد حجاريان هم به درستی نوشت، حکومت ولايت فقيه با تاکيد بر عنصر مصلحت تنها راه جامعه ای سکولار را گشود."

به گفته دکتر سروش، سئوال اين است که آيا حکومت، جامعه را ديندار می کند و يا جامعه، حکومت ديندار می سازد؟

او در پاسخ به اين سئوال گفت: "ايران شايد نخستين حکومتی است که در آن، قصد اين است که حکومت جامعه را ديندار کند. اما واقعيت اين است که ديندار کردن جامعه به دست جکومت، نه مطلوب است و نه ممکن. چون ايمان، اکراه بردار نيست و نيزچون، اعمال قدرت بهترين راه عرضه ايمان نيست."

وی در ادامه سخنان خود با تاکيد بر اين که وظيفه شرعی هيچ کسی نيست که ديگری را به اجبار مسلمان کند گفت: "دولت ها می توانند مردم را مجبور به پرداخت ماليات کنند اما هرگز نخواهند توانست ايمان به خدا و پيامبر را در قلب ها بدمند. ايمان از جنس عشق است و عشق را به زور نمی توان ايجاد کرد."

آزادی اخلاقی و دينداری

دکتر سروش با اين تاکيد که "می دانم آن چه می گويم با آن چه خوانده ايد موافق نيست" خطاب به مسلمانان حاضر در جلسه، درباره زندگی در جوامع غيرمسلمان گفت: "امروز نوزده ميليون مسلمان در اروپا زندگی می کنند، آيا وظيفه آنان است که به زادگاه های خود برگردند و يا در همان جا که هستند زندگی کنند و سعی کنند مسلمان بمانند و در بسط عدالت کوشش نمايند؟"

وی افزود: "وظيفه يک مسلمان مبارزه با ستم است نه لزوما به دست گرفتن قدرت و لذا اگر شما در جايی که زندگی می کنيد، از روشهای معمول و معقول کمک بگيريد و سايه عدالت را بگسترانيد، وظيفه دينی خود را به نحو احسن انجام داده ايد."

اين استاد فلسفه که از تدريس در دانشگاههای ايران محروم شده است، در پاسخ به سئوال خود درباره زندگی مسلمانان در جوامع غير مسلمان، توضيح داد: "آزادی اخلاقی معادل دينداری است و امام حسين نيز گفت يا ديندار باشيد يا آزادمرد."

به گفته اين انديشمند، آنچه تجربه های حکومت های آرمانی را دچار مشکلات مضاعفی کرده همزمانی با روزگاری است که در آن انفجار اطلاعات رخ داده و بلوک شرق به عنوان آخرين مجموعه ايدئولوژيک بر افتاده است.

او گفت: "اينک افکارعمومی و مطالباتش به عنوان واقعيتی غيرقابل انکار در برابر حکومت های جهان سربرآورده است. اين همان چيزی است که از تمام متون کلاسيک فقهی غايب است."

'مصباح يزدی نه فقيه است، نه فيلسوف'

دکتر سروش در پايان سخن خود خطای بزرگ حکومتگران را در حکومت دينی ايران آن جا ديد که به گفته او، "تنها به قانون و حکم و اجرای آن متوجهند و اخلاق در نظرشان ارج و قرب چندانی ندارد" و در پاسخ کسانی که در پی تحقق جامعه کامل اسلامی اند گفت "چنين وطنی مجو که بی وطن می مانی."

دانشمند ناراضی ايرانی در اين سخنرانی که به زبان انگليسی ايراد می شد گفت: "کاری که اخلاق می کند قانون قادر به انجامش نيست. اما فقها وقتی قدرت گرفتند در صدد برآمدند با قانون مردم را به دين برسانند و ديندار کنند. نا گفته پيداست که هيچ حکومتی تعيين کننده اخلاق جامعه نيست و آشکارست که قانون عقب تر از اخلاق گام بر می دارد. قانون حامل حداقل اخلاق است، اما جامعه به بيش از آن نياز دارد."

در پايان جلسه يکی از حاضران با اشاره به سخنان آيت الله مصباح يزدی و شاگردان وی درباره بی اهميت بودن رای و نظر مردم، پرسيد: "آيا تصور نمی کنيد که در چنين زمانی سخن گفتن شما از جامعه اسلامی مطوب ايده آليستی است."

دکتر سروش در پاسخ گفت: "وظيفه حکومت ها فراهم آوردن امکان زندگی اخلاقی است و جامعه مطلوب ما يک جامعه اخلاقی چندصدائی است. آقای مصباح، از قضا نه فقيه است نه فيلسوف سياسی و سخنانی که می گويد حتی از سخنان نجف آقای خمينی هم عقب تر است."

---

                                            

دكتر  هاشم آغاجري در ميزگرد بررسي برخوردهاي اخير با دانشجويان و كارگران در سازمان ادوار تحكيم وحدت در سخناني نسبت برخوردهاي اخير صورت گرفته با دانشجويان و كارگران به شدت انتقاد كرد. دكتر آغاجري در ابتدا ضمن انتقاد از روزنامه ها و خبرگزاريهاي داخلي از آنها خواست كه مانند صدا و سيما عمل نكنند و در انتشار اخبار سخنراني‌ها امانت را رعايت كرده و مطالب را سانسور نكنند. دكتر آغاجري همچنين ياد و خاطره اكبر گنجي و وكلاي در بند دكتر ناصر زرافشان و عبدالفتاح سلطاني و همچنين ساير زندانيان سياسي از جمله مهندس حشمت الله طبرزدي و دانشجويان زنداني  را گرامي داشت.

دكتر آغاجري با اشاره به اينكه دليل حضورش در اين مراسم محكوميت فعالان دانشجويي از جمله عبدالله مومني به دليل اعتراض به حكم اعدام صادره براي او و همچنين برخورد با فعالان كارگري است گفت: آقاياني كه سالها با شعار نان به جنگ آزادي رفته اند چه پاسخي دارند براي كارگراني كه تنها و تنها مي خواهند از ابتدايي ترين حقوق صنفي خود دفاع كنند؟

دكتر آغاجري برخورد با دانشجويان و كارگران را به اين دليل دانست كه اين دو گروه حق اعتراض كردن را براي خود محفوظ داشته اند و برخورد با اين دو گروه نشان مي دهد كه در اين جامعه ديگر آخ هم نبايد گفت و اعتراض هم نبايد كرد.

دكتر اغاجري گفت: در جامعه اي كه سلطه در همه زمينه هاي زندگي چنان رسوخ مي كند كه از لباس پوشيدن مردم تا مسائل آموزشي و علمي همه و همه به شكل سياسي تاويل مي‌گردد، پس با هرگونه اعتراض نيز برخورد سياسي صورت مي گيرد. اين موضوع نشانه آن است كه يك جريان سلطه طلب بر نمي‌تابد كه هيچ حوزه‌اي از حوزه سلطه او بيرون باشد. و در يك جامعه توتاليتر همه چيز سياسي مي شود.

استاد دانشگاه تربيت مدرس با ذكر اين نكته كه حاكمان بايد اين نكته را روشن كنند كه آيا حق اعتراض را به رسميت مي شناسند يا خير؟ گفت: زماني مقامات عاليه كشور گفتند خدا لعنت كند كساني را كه مي‌‏خواهند دانشگاه‌‏ها غير سياسي شود، اما اگر دانشجو سياسي باشد ولي حق اعتراض نداشته باشد، تنها تقليد سياست مي‌‏كند.

دكتر آغاجري تلاش افرادي را كه سعي مي كنند مرجعيت را از دانشگاه بگيرند را بيهوده دانست و گفت: مرجعيت دانشگاه را حكومت و قدرت به دانشگاه اعطا نكرده است كه حال بخواهد آن را بگيرد بلكه نهاد و قشري كه كانونش ذهن و دل مردم است و با افكار جامعه ارتباط برقرار مي كند، مرجعيت مي يابد و با هيچ بخشنامه اي مرجعيت ايجاد يا سلب نمي شود.

دكتر آغاجري گفت: در زمان پهلوي هم حكومت در برابر دانشگاه بود اما دانشگاه مرجعيت خود را از دست نداد. اما از سوي ديگر روحانيوني كه در قبل از انقلاب گروه مرجع بودند و مبارزه مي كردند ، امروز با فاصله گرفتن از مردم قرار گرفتن در متن و حاشيه سلطه ديگر نمي توانند مرجعيت خود را حفظ كنند.

دكتر آغاجري با اشاره به برخوردهاي اخير با جريان دانشجويي، تصريح كرد: چند ماه قبل و بعد از انتخابات شاهد برخورد با دانشجويان بوديم، برخي تصور مي‌‏كردند شرايطي به وجود خواهد آمد كه ما ديگر منتظر محكوميت و زنداني شدن كسي نيستيم، و برخي مي‌‏پنداشتند كه شايد شرايط عوض شود اما اكنون دوباره شاهد دوران جديد از برخورد هستيم. و دانشجويان به دليل اعتراض مسالمت اميز به اتهاماتي چون: اهانت به خدا و پيغمبر و مقامات عالي كشور و تبايغ عليه نظام متهم مي شوند.
آقاجري خاطرنشان كرد: برخورد در دوره اصلاحات قابل فهم بود، جريان اقتدارگرا قصد داشت جريان اصلاحي را متوقف و مايوس كند و براي كسب قدرت محكوميت، زندان و پرونده‌‏سازي مي‌‏كردند اما حالا نظام يكدست شده است و آنها براي حفظ قدرت اين نوع برخوردها را كرده‌‏اند.

 

دكتر آغاجري گفت: از صدور حكم بر عليه دانشجويان به دليل اعتراض به حكم اعدام بنده احساس سنگيني مي كنم و به حضراتي كه دانشجويان را محكوم كرده اند مي گويم كه حاضرم تمام مدت حبس اين دانشجويان را تحمل كنم.

دكتر آغاجري با اشاره به صدور احكام تعليقي گفت: مي خواهند با صدور احكام تعليقي قبرستان بسازند و  مي خواهند كه دانشجو خفه خون بگيرد وي افزود: شمايي كه مي گوييد دانشجو سياسي باشد آيا معناي دانشجوي سياسي بودن رقصيدن به ساز شما و مجيز و ثناگو بودن است؟

دكتر آغاجري گفت: از يك سو مي گويند كه مي خواهيم دانشجويان زنداني را در آستانه عيد قربان آزاد كنيم و از سوي ديگر احكام تعليقي و تعليق از تحصيل صادر مي كنند و اين تناقض چگونه توجيه پذير است؟ و آيا معني اين رفتار همان سياست چماق و هويج نيست؟

دكتر آغاجري با ذكر اين نكته كه در درون واحد ملي اساس تعامل مردم با حكومت بايد بر پايه عدل باشد گفت: وقتي حكومت بديهي ترين حقوق مردم را پايمال مي كند و با كساني كه به پايمال شدن اين حقوق معترضند برخورد مي كند، اين حكومت نمي تواند در عرصه بين المللي به سلطه و زور معترض باشد.

وي با ذكر اين نكته كه ما انتظار نداريم اينها كه ادعاي علي (ع) را دارند، مانند وي عمل كنند و همين كه با اعمال خود آبروي علي را نبرند كافي است اما اگر مي خواهند علوي باشند بدانند كه در حكومت علي، هيچ كس به جرم اهانت به خليفه و رهبر جامعه به زندان نرفت. البته هيچ كس از اهانت دفاع نمي كند اما اين گونه اتهامات شمشيري است به دست زنگيان مست كه به راحتي هر انتقادي را به اهانت تعبير كنند. و همين كه دانشجويي يا روشنفكري يا روزنامه‌اي گفت كه شخص اول مملكت فلان كار اشتباه را انجام داده است مي گويند كه اهانت كرده ايد.

 

دكتر آغاجري با اشاره به اينكه اعتراض كارگر و دانشجو  معلول است و بايد علتها يافته شود گفت: اگر مي توانيد مشكلات جامعه را حل كنيد مشكل نان و مسكن و اشتغال مردم را حل كنيد و عجيب اينكه در اين سالها مي گفتند اينها كه حرف از دموكراسي و آزادي مي زنند يك مشت مرفه روشنفكر برج عاج نشين هستند و مشكل مردم مشكل معيشتي و اقتصادي است. اما امروز اگر كارگري براي نان اعتراض كرد به زندان مي رود شعار نان و عدالت براي ايشان تا جايي خوب است كه از آن براي برخورد با دموكراسي و آزادي استفاده شود.

 

دكتر آغاجري گفت: اگر راست مي گوييد و نمي خواهيد همانطور كه از دين استفاده ابزاري كرديد از شعار نان و عدالت هم سوء استفاده كنيد، ما از آزادي و دموكراسي مي گذريم اما بدانيد كه نمي توانيد و مشكل ما مشكل سياسي است و تا ساختار اين كشور دموكراتيزه نشود كاري انجام نخواهد شد.

 

دكتر آغاجري در پايان ابراز اميدواري كرد كه اين احكام و برخوردها شروع يك جريان جديد نباشد زيرا كه در اين صورت آغاز كنندگان اين برخوردها از همه بيشتر متضرر خواهند شد.

---

 

---

مقاله دكتر عبدالكريم سروش كه در همايش آكادمي علوم انساني قرائت شد:
 

آزاديِ حقيقت و حقيقتِ آزادي                                            
 

يكي از مدّعيانِ فلسفه، و از فروشندگانِ حكمت به قدرت، سال‌ها پيش، در روزنامه‌ي كيهان، سخني نوشت كه به شدّت موردِ تحسينْ و تصويبِ گردانندگانِ روزنامه قرار گرفت. او گفته بود «همه كس آزاد است كه حق را بگويد». ظاهرِ آزاديخواهانه‌ي اين سخن، چنان بود كه دهانِ همه‌ي آزاديخواهان را مي‌بست و آنان را خلع سلاح مي‌كرد. امّا باطنِ مُزوّرانه‌ي آن، همان بود كه به كارِ كيهانيان مي‌آمد و ستايشِ آنان را برمي‌انگيخت.

بلي همه كس آزاد است كه حق را بگويد. خدا را شكر كه همين‌قدر را دستِ‌كم، قبول دارند و حقيقت را خاموش و مُرده نمي‌خواهند. امّا همه‌ي سخن درين است كه حقيقت چيست و كجاست و نزدِ كيست؟ اگر حقيقت، آشكار بود، اين‌همه نزاعِ ديني و فلسفي وجود نداشت. و ميان هفتاد و دو ملّت، جنگ در‌نمي‌گرفت، و «جُهود و مسلمان، نزاع نمي‌كردند» و «هركسي از ظنّ خود يارِ» آن نمي‌شد. نكند منظورشان اين باشد كه «حقّ» آن است كه نزد ماست و همه كس آزاد است كه حرف‌هاي ما را بزند، و اگر جز اين بگويد لايقِ آزادي نيست. بلي، منظورِ آن مدّعي هم، جز اين نبود و ستايشگرانِ او هم، سَمِّ قاتلِ نهفته در آن جمله را خوب مي‌شناختند و به‌جا تحسين مي‌كردند. شما هيچ آزادي‌ستيزي را پيدا نمي‌كنيد كه با آن سخنِ ظاهر فريب، مخالف باشد.

به شما اجازه و آزادي مي‌دهد كه حقّ را بگوييد و بجوييد، امّا معيار و مصداقِ حق بودن را خودش مُعيّن مي‌كند. و شعاع دايره‌ي آزادي را به پرگارِ «حقيقتِ خوديافته» تقدير مي‌كند.
از آن تزويرِ آزادي‌كُش بگذريم و تصويرِ وفادارتري از آزادي را ترسيم كنيم. چطور است بگوييم «همه‌كس آزاد است حقّ را بجويد»؟ اين، بسي صادق‌تر و كارسازتر است. در جستجويِ حقيقت، روان شدن، مسبوق به اين فرض است كه حقيقت، روشن نيست و چه اعترافِ عزيز و عظيمي است اين اعتراف! و چه فروتنيِ حكيمانه و سقراط‌واري، در آن، موج مي‌زند.

بلي، آنچه مطلوب ماست آزادي در جستجوي حقيقت است. نوبتِ بيانِ حقيقت بعداً در‌مي‌رسد. براي اين كار، دو راه بيشتر وجود ندارد: يكي تقليد و ديگري تحقيق. كساني هستند كه به گمانِ خود، حقيقت طلبند امّا همه‌ي حقيقت را فقط از مرجع و منبع خاصّي طلب مي‌كنند و به آن خرسندند. اين كار، معنايي جز تقليد ندارد و برابر است با فروختنِ عقلِ خود و به دنبالِ آن، آزاديِ خود به ديگري، و آسوده از زحمتِ تحقيق نشستن. مقلّدان، نه صورتاً نه مادّتاً، نه ظاهراً نه باطناً، خواهانِ آزادي نيستند و نداي آزاديخواهي سر نمي‌دهند، و چنين مقوله‌اي برايِ‌شان، از بُن، ناآشناست.
امّا رها كردنِ تقليد و حقيقت‌جوييِ مُجِدّانه، آزادي را با تمام قامت، در دستورِ كار قرار مي‌دهد. يك محقّقِ راستين، جز دلي حقيقت‌جو و روشي كارساز و آزاديِ سخاوتمندانه چه لازم دارد؟ نيّتِ پاك و ذهنِ بي‌غرض، كافي نيست، روش‌مندي و روش‌شناسي هم، لازم است. امّا اين هر دو، بدون آزادي به كاري نمي‌آيند و گوهرِ نابِ حقيقت را از دريايِ واقعيّت، صيد نمي‌كنند. ذهنِ بي‌غرض چون لوحِ سپيدِ كاغذ است و روش‌شناسي، چون قلم، امّا بدون مُرَكّبِ آزادي، اين صفحه، همچنان سپيد باقي خواهد ماند.

پس، آزادي و حقيقت هم عِنان‌اند. و يكديگر را صدا مي‌زنند و روز و شب، چون روز و شب، به‌دنبالِ هم مي‌دوند.
آنكه گذشتگان مي‌گفتند «حقيقت ما را آزاد خواهد كرد» سخني باطل نبود، امّا ناتمام بود. وقتي آن سخن كامل خواهد شد كه بر آن بيفزاييم و «آزادي ما را به حقيقت خواهد رساند».

حال، اگر درست است كه: «همه كس آزاد است كه حقّ را بجويد»، و حقّ در رَحِمِ آزادي پرورش مي‌يابد، آنگاه به حُكمِ منطق و به طريقِ اولي، اين‌هم درست است كه بگوييم: «همه‌كس آزاد است كه خطا كند». چون در جستجو، اُفت و خيز هست، كمال و نُقصان هست، راه و چاه هست، خستگي و نشاط هست، و هزار نكته‌ي باريك‌تر از مو هست، و هيچ آفريده، مصون از خطا نيست. پس جواز و رُخصتِ حقيقت‌طلبي، عينِ جواز و رخصتِ لغزش‌كاري است. لغزش‌ها در صِراطِ حقيقت، ‌همان‌قدر مهم‌اند كه صواب‌ها، و هَزيمت‌ها به‌قدرِ ظفرها ارزش دارند، و نقشِ سود و زيان درين راه يكي است. و درين جاست كه هم‌نوا با حافظ، به جرأت مي‌توان گفت «كه مستحقِ كِرامت گناه‌كارانند». و آنكه مي‌خواهد گناه و خطا نكند، به كرامتِ حقيقت و فضيلت، ظفر نخواهد يافت. و به‌قول مولانا:

تاجرِ ترسنده طبعِ شيشه جان               در طلب، نه سود بيند نه زيان
بل زيان بيند كه محروم است و خوار            نور، او نوشد كه باشد شعله‌خوار

به سراغِ دانشگاه مي‌آييم. نمي‌گويم دانشگاه، خانه و مخزنِ حقيقت است. و نمي‌گويم كه دانشگاه، مسجد و مَعبدِ حقيقت است. هيچكدامِ اينها نيست و نبايد باشد. دانش، نه خازن مي‌خواهد نه عابد. دانشگاه، جستجوگاهِ حقيقت است و چون چنين است و چون حقيقت‌جويي با آزادي ملازمه دارد، اگر يك‌جا، به حكمِ سرشت و ساختار، مستحقِ آزادي باشد، آن‌جا، دانشگاه است و آزاديِ آكادميك، معنايي و مبنايي جز اين ندارد. اگر آزادي را از حقيقت‌جويانِ دانشگاه بگيرند، آن‌را بَدَل به قربانگاهِ دانش كرده‌اند. آزادي‌ستيزان را به‌درستي، بايد حقيقت‌ستيزان خواند چون آزادي، مَعبَرِ حقيقت است و بستنِ راه آزادي، بُريدنِ نَفَسِ حقيقت است.

دانشگاهيان، اگر آزادانه و حقيقت‌جويانه و با آگاهي از احتمالِ لغزيدن، بحث و جدالِ ديني و فلسفي و سياسي نكنند، و در  اُفت و خيزها، راهِ كمال نپيمايند، و از اشتباهاتشان، درس نگيرند، و جرأتِ خطا كردن پيدا نكنند، چگونه جرأتِ دانستن و فرصتِ دانستن پيدا خواهند كرد؟

خنده‌دارتر از اين، چيزي نيست كه كساني اينك از حوزه به دانشگاه مي‌آيند تا به خيالِ خود، حقايقِ كشف شده و ثابت شده و انبار شده در جاي ديگر را براي دانشگاهيان به ارمغان بياورند و از آنان، تسليم و تَعبُّد بطلبند! دانشگاهيان بايد اين خِرمَن تعبّد و تسليم را به صاعقه‌ي سؤال بسوزانند و با دليريِ خردورزانه، وامِ حقيقت را بُگزارند.

هين قَفَس برگير تا اين يك نَفَس باقي است ما را
 اين يقينِ سينه سوزم بس كه در حبسِ گمانم

 شعارِ دانش‌طلبانه و حقيقت‌جويانه‌ي دانشگاهيان، همواره همين خواهد بود كه:

جرأتِ دانستن، داشته باش.
آزادي، ما را به حقيقت خواهد رساند.
آزادي‌ستيزي، عين حقيقت‌ستيزي است.
نقد كردن، بهترين راه فهميدن.

والسلام

---

---

دين از جايي آغاز مي‌‏شود كه پاي عقلي قدرت رفتن را ندارد